TIN TỨC
(Hay: Khi những vị thần phải ngủ ngoài trời)
Chúng tôi đến Damascus trong một tâm trạng thấp thỏm.
Chỉ vài ngày trước khi đoàn Hay Tour đặt chân đến thủ đô của Syria, một tin dữ loang đi nhanh chóng trên các mặt báo quốc tế: Bảo tàng Quốc gia Damascus vừa bị mất trộm. Đó là đêm ngày 9, rạng sáng ngày 10 tháng 11 năm 2025. Những kẻ gian đã táo tợn đột nhập, lấy đi 6 bức tượng La Mã vô giá và một số thỏi vàng cổ. Cánh cửa bảo tàng ngay lập tức đóng sập lại để phục vụ điều tra.
Lúc nghe tin ấy, thú thật, lòng tôi như lửa đốt. Tôi cứ ngỡ cánh cửa ấy sẽ khép lại với chúng tôi, và chuyến đi này sẽ để lại một nuối tiếc khôn nguôi. Nhưng rồi, như một sự sắp đặt của duyên số, buổi sáng trước khi chúng tôi chuẩn bị ra sân bay về Việt Nam, bảo tàng đã mở cửa trở lại (dù an ninh thắt chặt hơn gấp bội). Và cái khoảnh khắc được bước qua cánh cổng sắt ấy, tôi cảm thấy mình không chỉ là một du khách, mà là một người hành hương may mắn được chạm tay vào những báu vật mong manh của nhân loại.
Nhưng điều làm tôi sững sờ nhất không phải là những gì được cất giấu cẩn mật bên trong, mà là những gì đang nằm phơi mình ngay ngoài sân.
KHU VƯỜN CỦA NHỮNG VỊ THẦN BỊ LÃNG QUÊN
Hãy tưởng tượng bạn đang đứng giữa một khu vườn rợp bóng cây xanh, tiếng chim hót lanh lảnh, nắng vàng rót mật xuống những tán lá. Khung cảnh ấy lẽ ra phải rất thơ mộng, nếu như rải rác khắp nơi không phải là những... cỗ quan tài đá, những bức tượng cụt đầu và những phù điêu ngàn năm tuổi nằm chỏng chơ trên nền đất.
Đó là ấn tượng đầu tiên đập mạnh vào thị giác và cảm xúc của tôi tại khu vườn Bảo tàng Quốc gia Damascus.
Ở bất kỳ quốc gia nào khác, một cỗ quan tài đá (Sarcophagus) từ thời La Mã với những đường chạm trổ tinh xảo chắc chắn sẽ được đặt trong tủ kính, có máy điều hòa nhiệt độ, có dây nhung đỏ ngăn cách và ánh đèn spotlight chiếu rọi. Nhưng ở đây, chúng nằm lăn lóc dưới gốc cây, bên vệ cỏ…
Tôi tiến lại gần một cỗ quan tài bằng đá cẩm thạch trắng. Dù đã nằm ngoài trời bao năm tháng, những đường nét chạm khắc vẫn sắc sảo đến kinh ngạc. Tôi thấy những thiên thần nhỏ (Putti) bụ bẫm với đôi cánh mềm mại đang cố sức nâng một vòng hoa lớn. Tôi thấy những chiến binh giác đấu với cơ bắp cuồn cuộn đang gồng mình trong một trận chiến sinh tử. Từng thớ đá như đang thở, đang kể chuyện.
Nhìn chúng, tôi thấy xót xa. Một nỗi xót xa cho những báu vật của Syria. Vì nội chiến triền miên, ngân sách kiệt quệ…Đất nước này có quá nhiều di sản, nhiều đến mức những kho tàng trong lòng đất cứ liên tục được phát hiện, trong khi bảo tàng thì có hạn, kinh phí bảo tồn lại càng eo hẹp sau hơn một thập kỷ chiến tranh. Thế là những báu vật ấy đành phải "ra đường", chấp nhận làm bạn với nắng mưa, sương gió.
NHỮNG CHỨNG NHÂN CÂM LẶNG
Đi sâu hơn vào khu vườn, cảm giác rợn ngợp xen lẫn bi thương càng tăng lên khi tôi bắt gặp những bức tượng không đầu.
Có những bức tượng phụ nữ, nhìn y phục mềm mại rủ xuống, nhìn dáng đứng kiêu sa, tôi đoán đó có thể là những quý tộc La Mã hoặc những nữ thần quyền uy. Nhưng gương mặt họ đâu rồi? Đôi mắt họ từng nhìn về hướng nào? Nụ cười họ từng rạng rỡ ra sao? Không ai biết.
Thời gian và sự tàn khốc của con người đã cướp đi "linh hồn" của những bức tượng ấy. Có thể chúng đã bị đập phá bởi những kẻ cuồng tín, hay bị cưa cắt để bán ra chợ đen cổ vật trong những ngày tháng hỗn mang nhất. Giờ đây, chúng đứng đó, sừng sững giữa vườn, như những chứng nhân câm lặng tố cáo sự dã man của chiến tranh.
Tôi đứng lặng người trước một khối đá bazan đen tuyền, chạm khắc hình một vị thần (có thể là thần chiến tranh hoặc một vị vua Hittite cổ đại). Dù mất đi phần đầu, nhưng cái uy dũng toát ra từ tư thế đứng, từ cách đặt tay lên chuôi kiếm vẫn khiến người xem phải cúi đầu nể phục.
SƯ TỬ AL-LAT: KẺ GÁC CỔNG BẤT TỬ
Và kia, sừng sững giữa sân là "ngôi sao" của khu vườn: Bức tượng Sư tử Al-Lat (Lion of Al-Lat) khổng lồ.
Đây không chỉ là một tảng đá vô tri. Nó là biểu tượng cho sự kiên cường của cả một dân tộc. Bức tượng sư tử đá vôi nặng 15 tấn này vốn trấn giữ đền thờ nữ thần Al-Lat tại thành phố cổ Palmyra. Năm 2015, khi tổ chức IS chiếm đóng Palmyra, chúng đã coi đây là "tà thần" và dùng búa tạ, máy xúc đập nát gương mặt của sư tử.
Thế giới khi ấy đã khóc cho Palmyra. Nhưng người Syria không chỉ biết khóc. Ngay sau khi giải phóng thành phố, các nhà khảo cổ học Syria đã lao vào vùng chiến sự, nhặt nhạnh từng mảnh vỡ vụn của bức tượng, mang về Damascus và tỉ mẩn ghép lại.
Giờ đây, Sư tử Al-Lat lại đứng đó, kiêu hãnh và ngạo nghễ. Dù gương mặt "Ngài" còn chằng chịt những vết sẹo của xi măng gắn kết, dù một phần hàm đã vỡ nát, nhưng cái thần thái uy nghi thì không bom đạn nào giết chết được. Điều đặc biệt nhất là hình ảnh một chú linh dương nhỏ đang nằm gọn, bình yên giữa hai chân trước của sư tử. Một thông điệp nhân văn đi trước thời đại cả ngàn năm: Kẻ mạnh thực sự không phải là kẻ đi tàn sát, mà là kẻ biết che chở cho những sinh linh yếu đuối.
Nhìn Sư tử Al-Lat, tôi chợt nghĩ đến vụ trộm vừa xảy ra mấy hôm trước. Có lẽ, chính "Ngài" cũng đang đau lòng. Đau lòng không phải vì mất đi vài người bạn đồng hành, mà vì nhận ra rằng ngay cả giữa thủ đô, giữa thời bình, những di sản của cha ông vẫn chưa thực sự được an toàn.
BÀI HỌC TỪ NHỮNG VIÊN ĐÁ VỠ
Dạo một vòng quanh khu vườn, tôi bắt gặp cả những mảng tranh mosaic (tranh ghép đá) khổng lồ dựng tạm vào tường rào. Những viên đá nhỏ xíu li ti, đủ màu sắc, được ghép lại thành những bức tranh sống động mô tả cảnh sinh hoạt, săn bắn của người xưa. Chúng đẹp đến nao lòng, nhưng cũng mong manh đến tội nghiệp. Chỉ cần một cơn mưa lớn, một sự va quệt vô tình, những viên đá ấy có thể bong ra và tan biến mãi mãi. Du những cổ vật này chưa được bảo vệ một cách xứng tầm. Nhưng với tôi, một người làm du lịch và yêu lịch sử, tôi hiểu những khó khăn của đất nước Syria, tôi lại thấy trân trọng nỗ lực phi thường của họ.
Bạn hãy nhớ rằng, vào năm 2012, khi chiến tranh leo thang đến đỉnh điểm, Bảo tàng Quốc gia Damascus đã từng phải đóng cửa hoàn toàn trong suốt 6 năm trời. Các nhân viên bảo tàng đã phải ăn ngủ tại chỗ, đóng gói 300.000 hiện vật quý nhất để chôn giấu xuống các hầm ngầm, bảo vệ chúng khỏi những trận pháo kích rung chuyển thành phố. Khu vườn này khi ấy hoang lạnh, cỏ mọc um tùm, chỉ có những bức tượng đá nằm im lìm nghe tiếng bom rơi.
Vậy nên, việc hôm nay tôi và các bạn có thể đứng đây, dưới ánh nắng chan hòa này, thong dong ngắm nhìn những kiệt tác ấy, đã là một phép màu. Một phép màu được đánh đổi bằng máu và nước mắt của những người con Syria yêu nước.
Rời khu vườn để chuẩn bị bước vào bên trong, tôi ngoái nhìn lại bức tượng Sư tử Al-Lat một lần nữa. Nắng chiều hắt lên thân mình đầy sẹo của "Ngài" một màu vàng cam rực rỡ.
Vụ trộm tháng 11 vừa qua là một lời nhắc nhở cay đắng rằng: Di sản văn hóa không phải là vĩnh cửu. Nó có thể mất đi bất cứ lúc nào bởi lòng tham và sự vô minh của con người. Vì thế, nếu có cơ hội, hãy xách ba lô lên và đi ngay. Đi để thấy, để chạm, và để yêu thương những giá trị xưa cũ trước khi quá muộn.
Và Syria, với tất cả sự trần trụi, đau thương nhưng đầy kiêu hãnh ấy, xứng đáng là một hành trình để đời của bất cứ ai.
(Mời cả nhà đón đọc Phần 2: Cánh cổng đá khổng lồ và bí mật về bảng chữ cái đầu tiên của nhân loại bên trong lòng bảo tàng).
Truong Tran- Hay Tour
Tháng 11/2026 (Ký ức về một chuyến đi thú vị)
