TIN TỨC
Chúng ta thường đi du lịch với đôi mắt mở to để ngắm nhìn những gì rực rỡ nhất dưới ánh mặt trời. Tại Lebanon, những du khách của Hay Tour đã choáng ngợp trước sự kỳ vĩ của đền đài Baalbek, đã sờ tay vào những tảng đá hàng nghìn tấn mà người La Mã để lại, đã đi dạo trên những bến cảng Byblos nơi người Phoenicia hạ thủy những con tàu đầu tiên chinh phục đại dương. Đó là lịch sử của Con Người – hào hùng, bi tráng và đầy rẫy những thăng trầm của chiến tranh và hòa bình.
Nhưng, liệu đó đã là tất cả về Lebanon?
Nếu lịch sử loài người tại đây kéo dài 7.000 năm, thì lịch sử của Tự Nhiên tại vùng đất này đã kéo dài hàng trăm triệu năm. Dưới lớp vỏ hào nhoáng của các di tích, Lebanon còn giấu trong lòng nó một thế giới khác: Thế giới của những hang động thâm sâu, những dòng sông ngầm bí ẩn và những sinh vật kỳ lạ đã tồn tại từ khi con người chưa xuất hiện.
Chuyến đi vừa qua của Hay Tour không chỉ là một hành trình địa lý, mà là một cuộc hành hương vào "Thư viện của Đất Mẹ". Nơi chúng tôi học được những bài học triết lý sâu sắc từ những sinh vật bé nhỏ nhất.
JEITA GROTTO – THÁNH ĐƯỜNG CỦA SỰ TĨNH LẶNG
Hang động đá vôi thì có vẻ như không xa lạ với các du khách của Việt Nam. Tuy nhiên hình dáng của các măng đá và thạch nhủ trong hang động Jeita cũng rất độc đáo và lạ mắt, rất tiếc là chúng tôi không được phép chụp hình, vì họ sợ ánh sáng đèn flash nhiều sẽ làm cho các loài rêu và nấm mốc phát triển. Muốn chụp hình phải trả phí!
Chúng tôi quyết định chỉ trả 20 đô Mỹ để chụp hình ở phía hang động bên dưới.
Khi chiếc thuyền nhỏ của đoàn chúng tôi tách bến, trôi nhẹ vào lòng hang động Jeita Grotto, mọi ồn ào của thế giới bên ngoài dường như bị bỏ lại sau lưng.
Jeita Grotto không đơn thuần là một hang động. Nó là niềm kiêu hãnh của Trung Đông, từng lọt vào chung kết bầu chọn 7 kỳ quan thiên nhiên mới của thế giới. Nhưng danh hiệu đó trở nên vô nghĩa khi bạn thực sự đối diện với nó.
Trong ánh sáng mờ ảo, những khối thạch nhũ và măng đá hiện ra như những cung điện nguy nga dưới lòng đất. Có những cột đá khổng lồ mất hàng triệu năm để nối liền trần và sàn hang, lấp lánh như được dát bụi kim cương. Không khí bên trong lạnh và thanh khiết đến mức mỗi hơi thở hít vào như đang gột rửa phổi, gột rửa cả những toan tính đời thường.
Ngồi trên thuyền, nhìn các thành viên trong đoàn – có những người mái tóc đã điểm sương – đang nhắm mắt lại hoặc ngước nhìn trần hang với vẻ mặt an nhiên tuyệt đối, tôi nhận ra một điều: Đây không phải là tham quan. Đây là "Thiền".
Chúng tôi trôi đi trong sự im lặng. Chỉ có tiếng nước nhỏ giọt thánh thót từ đầu các thạch nhũ rơi xuống mặt hồ. Tí tách. Tí tách. Đó là tiếng đồng hồ của địa chất. Mỗi giọt nước mang theo khoáng chất, cần hàng trăm năm để bồi đắp thêm một centimet đá. Sự kiên nhẫn vĩ đại của tự nhiên khiến đời người trăm năm bỗng trở nên ngắn ngủi như một cái chớp mắt.
Và chính trong bóng tối vĩnh cửu này, chúng tôi được nghe những câu chuyện về những “chủ nhà" thực sự của nơi này.
HENRI COIFFAIT VÀ CUỘC SĂN TÌM "NHỮNG BÓNG MA"
Sẽ thật thiếu sót nếu nói về tự nhiên Lebanon mà không nhắc đến những người Pháp đã dành cả cuộc đời để yêu và hiểu vùng đất này. Nếu như Ernest Renan khai quật những di chỉ Phoenicia, thì Henri Coiffait (1907–1989) lại chọn một con đường cô độc hơn: Ông chui vào những khe nứt tối tăm nhất để tìm kiếm sự sống.
Henri Coiffait là một nhà côn trùng học và sinh học lỗi lạc. Vào những năm 1950, khi người ta mải mê với những cuộc chiến hay những công trình trên mặt đất, Coiffait lặn lội trong các hang động ẩm ướt của Lebanon. Ông không tìm vàng, không tìm cổ vật. Ông tìm những sinh vật nhỏ bé bằng đầu que diêm.
Ông hiểu rằng, sự cô lập hàng triệu năm của các hang động vùng Levant đã tạo ra những "phòng thí nghiệm tiến hóa" tự nhiên. Và nhờ ông, thế giới mới biết đến sự tồn tại của những loài sinh vật đặc hữu, những "hóa thạch sống" vẫn đang thở trong lòng núi đá vôi.
Câu chuyện của Coiffait nhắc nhở chúng tôi về tinh thần của sự khám phá: Đôi khi những kho báu quý giá nhất không nằm ở nơi rực rỡ ánh đèn, mà nằm ở những góc khuất lấp nhất, chờ đợi một người đủ kiên nhẫn và đủ trí tuệ để nhìn ra.
GIẢ BỌ CẠP (PSEUDOSCORPION) – BÀI HỌC VỀ "ĐỪNG TRÔNG MẶT MÀ BẮT HÌNH DONG"
Sinh vật đầu tiên mà Coiffait và các cộng sự giới thiệu với thế giới từ lòng đất Lebanon là loài Giả Bọ Cạp.
Hãy tưởng tượng một sinh vật bé xíu, chỉ vài milimet, nhưng sở hữu một cặp càng to lớn, kềnh càng đầy đe dọa hệt như loài bọ cạp sa mạc chết chóc. Thoạt nhìn dưới kính hiển vi, ai cũng phải rùng mình sợ hãi vì vẻ ngoài "hổ báo" của nó.
Nhưng kỳ lạ thay, nó không có đuôi. Và dĩ nhiên, không có nọc độc chết người.
Giả Bọ Cạp là một ví dụ điển hình của sự tiến hóa "đầu voi đuôi chuột". Tạo hóa ban cho nó vẻ ngoài hung dữ để tự vệ, nhưng bản chất bên trong lại hoàn toàn vô hại với con người. Thậm chí, nó là loài có ích, chuyên cần mẫn dọn dẹp các loài rận, mạt trong hang động và các thư viện sách cổ (nên còn gọi là "Bọ cạp sách"). Nó còn nổi tiếng với hành vi "Phoresy" – Hội sinh, đi nhờ xe. Nó thông minh đến mức biết kẹp càng vào chân các loài dơi hoặc bọ cánh cứng lớn hơn để di chuyển sang vùng đất mới mà không tốn sức. Khi nói chuyện với nhau về loài Giả bọ cạp, chúng tôi liên tưởng đến người Lebanon. Người đàn ông Lebanon có ngoại hình rất đặc trưng: Râu quai nón rậm rạp, đôi mắt sâu hun hút dưới hàng lông mày rậm, giọng nói ồm ồm như sấm và phong thái đôi khi rất lạnh lùng, ngang tàng. Nhiều du khách Việt lần đầu gặp thường e dè, cảm thấy họ thật dữ dằn, khó gần.
Nhưng đó chỉ là "lớp vỏ" – giống như cặp càng của con Giả Bọ Cạp.
Chỉ cần bạn mỉm cười và nói lời xin chào, lớp vỏ ấy tan chảy ngay lập tức. Người đàn ông Lebanon thực chất là những người hiếu khách bậc nhất thế giới. Họ sẵn sàng mời bạn vào nhà, ép bạn ăn cho bằng hết đĩa trái cây, uống ly cà phê đậm đặc và bảo vệ bạn như người thân trong gia đình.
Tự nhiên và Con người tại vùng đất này dường như có chung một mã gen văn hóa: Bề ngoài gai góc để chống chọi với lịch sử khắc nghiệt, nhưng bên trong là một trái tim mềm mỏng và thiện lương. Đó là bài học nhân sinh quan trọng mà tôi muốn chia sẻ với du khách của mình.
LOÀI BỌ KHÔNG MẮT – TRIẾT LÝ CỦA SỰ BUÔNG BỎ
Đi sâu hơn nữa vào những ngách hang tối tăm, nơi ánh sáng mặt trời chưa bao giờ chạm tới trong hàng triệu năm, chúng tôi được nghe về một loài sinh vật kỳ diệu khác: Những loài bọ chân chạy thuộc nhóm Troglobites.
Điểm đặc biệt nhất của chúng là gì? Chúng không có mắt.
Hàng triệu năm trước, tổ tiên của chúng cũng sống ngoài ánh sáng và có đôi mắt sáng rõ. Nhưng khi mắc kẹt trong bóng tối vĩnh cửu của hang động, chúng đứng trước một sự lựa chọn sinh tử của tiến hóa.
Duy trì một đôi mắt và hệ thần kinh thị giác tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Trong môi trường khan hiếm thức ăn của hang động, sự lãng phí đó đồng nghĩa với cái chết. Và thế là, tạo hóa đã tàn nhẫn (nhưng thông thái) "tắt" gen quy định đôi mắt đi. Chúng chấp nhận mù lòa.
Đổi lại, chúng phát triển những chiếc râu và đôi chân dài ngoằng, nhạy cảm đến mức cảm nhận được sự thay đổi áp suất không khí khi một giọt nước rơi cách đó cả mét. Chúng phát triển khứu giác siêu phàm để tìm mồi trong bóng tối. Chúng mất đi đôi mắt (thứ trở nên vô dụng) để tối ưu hóa những giác quan khác hữu dụng hơn. Khoa học gọi đó là "Tiến hóa lùi" (Regressive Evolution), nhưng tôi gọi đó là "Sự buông bỏ đầy trí tuệ".
Đứng giữa sự tĩnh lặng của hang Jeita, tôi chiêm nghiệm về cuộc đời con người.
Chúng ta thường đau khổ vì cố nắm giữ quá nhiều thứ: Danh vọng, địa vị, những hào nhoáng bên ngoài... những thứ đôi khi giống như "đôi mắt trong bóng tối" – đẹp nhưng vô dụng và tiêu tốn năng lượng sống của ta.
Loài bọ hang động Lebanon dạy chúng ta rằng: Để sinh tồn và phát triển, đôi khi phải biết dũng cảm buông bỏ những thứ không còn phù hợp. Việc chúng chấp nhận mất đi thị giác, để chúng có được "tuệ giác" và sự nhạy bén. Phải chăng, có đôi khi con người cũng cần như vậy, khi bớt nhìn ra bên ngoài để so sánh, ganh đua, ta mới có thể nhìn sâu vào bên trong để thấu hiểu bản ngã của chính mình.
Rời Lebanon, hành lý của những du khách Hay Tour không chỉ nặng thêm bởi những món quà lưu niệm, những chai rượu hay bánh kẹo. Hành lý của chúng tôi nặng thêm bởi tri thức.
Chúng tôi đã không đi cưỡi ngựa xem hoa.
Chúng tôi đã đi thuyền vào lòng đất để học cách im lặng.
Chúng tôi đã nghe kể về những con bọ để học cách không đánh giá con người qua vẻ bề ngoài.
Chúng tôi đã nhìn vào bóng tối để học bài học về sự buông bỏ.
Cảm ơn Lebanon – vùng đất của tuyết tùng và hang động – đã cho chúng tôi thấy rằng: Dù là lịch sử của những đế chế vĩ đại hay lịch sử của một con bọ tí hon, tất cả đều đáng trân trọng và đều chứa đựng những bài học vĩ đại cho con người.
Hẹn gặp lại các bạn trên những hành trình "đi để thấu hiểu" tiếp theo cùng tôi.
Trương Trần - Hay Tour
