TIN TỨC
Tại bảo tàng quốc gia của ở Beirut, chúng tôi được chiêm ngưỡng những chiếc quan tài bằng đá. Mỗi cái là một chủ đề với các nội dung khác nhau. Trong đó phải kể đến chiếc quan tài có chủ đề: Những Chú Cupid Say Rượu (The Drunken Cupids): Khác với vẻ bi tráng của Achilles, chiếc quan tài này lại khắc họa những thiên thần nhỏ bé, mũm mĩm đang... say sưa bên những chùm nho. Những thân hình tròn trịa, mềm mại, những gương mặt ngây thơ trong cơn say chếnh choáng, thậm chí say đến mức nôn cả ra ngoài. Có vị, tay chân miệng mũm mĩm, không mặc gì cả , để lộ cái vòi bé xíu ra ngoài…tạo nên một khung cảnh vừa hài hước, vừa phồn thực. Nó tượng trưng cho niềm vui vĩnh cửu của thế giới bên kia, nơi tiệc tùng không bao giờ tàn. Để rồi, khi đến đền Baalbek, tôi lại sững sờ khi trước vẻ đẹp của đền thờ thần Bacchus, thần rượu vang!
Nếu đền Jupiter là sự uy nghi sấm sét của vị vua các vị thần, thì đền Bacchus nằm ngay bên cạnh lại là một lời mời gọi đầy quyến rũ. Nó là một nụ cười bí ẩn, một ly rượu đầy tràn, và là minh chứng sống động nhất cho thấy người La Mã đã từng yêu đời, yêu cái đẹp và sự hoan lạc đến nhường nào. Đứng trước ngôi đền được bảo tồn tốt bậc nhất thế giới này tại Baalbek, chúng tôi không chỉ nhìn thấy đá. Chúng ta nhìn thấy một triết lý sống…
Trước khi bước qua cánh cổng vĩ đại kia, hãy để tôi kể cho bạn nghe về chủ nhân của ngôi đền này: Bacchus (hay Dionysus trong thần thoại Hy Lạp).
Bacchus không chỉ là thần Rượu vang. Nếu chỉ hiểu như thế thì tầm thường quá. Chàng là vị thần của sự "Giải phóng"
Nếu Đền Jupiter là sức mạnh cơ bắp, thì Đền Bacchus là vẻ đẹp của nghệ thuật và sự tinh tế.
Nằm ngay cạnh "người anh khổng lồ" Jupiter, Đền Bacchus may mắn hơn rất nhiều. Nó được vùi lấp trong đống đổ nát qua nhiều thế kỷ, nhờ đó mà tránh được sự tàn phá của con người và thiên nhiên. Khi được khai quật, nó trở thành ngôi đền La Mã được bảo tồn tốt nhất trên thế giới. Bước vào bên trong Đền Bacchus, cảm giác đầu tiên là sự choáng ngợp về độ nguyên vẹn. Bốn bức tường vẫn còn đó, những hàng cột vẫn đứng sừng sững, và 1 phần mái vòm cổng vào vẫn còn nguyên những đường nét chạm trổ.
Vì là đền thờ Bacchus (Thần Rượu Nho và Sự Hoan Lạc), nên kiến trúc của nó cực kỳ phóng khoáng và giàu tính trang trí. Trên trần nhà bằng đá, trên các khung cửa, bạn sẽ thấy một "bữa tiệc" của điêu khắc:
* Những chùm nho chín mọng mời gọi.
* Những bông hoa anh túc (biểu tượng của giấc ngủ và cơn say).
* Những nàng Maenad (nữ tu của thần rượu) đang nhảy múa điên cuồng.
* Những thần rừng Satyr nghịch ngợm.
Cửa chính của Đền Bacchus được coi là một trong những kiệt tác điêu khắc đá đẹp nhất thời cổ đại. Cao 13 mét, rộng 6 mét, chiếc cổng này có một tảng đá khóa vòm (keystone) ở giữa vẽ hình một con đại bàng đang quắp chiếc gậy của thần Mercury.
Vào thế kỷ 18, một trận động đất đã làm tảng đá khóa vòm này bị trượt xuống, treo lơ lửng đe dọa rơi xuống đầu du khách. Phải đến thế kỷ 20, các kỹ sư mới gia cố lại nó. Đứng dưới cổng vòm này, nhìn lên những hoa văn ren đá mềm mại, ta mới thấy người thợ La Mã đã biến đá cứng thành lụa như thế nào.
Người La Mã gọi chàng là Bacchus. Người Hy Lạp gọi chàng là Dionysus. Nhưng dù với cái tên nào, chàng vẫn là vị thần ngoại lệ nhất trên đỉnh Olympus. Chàng không ngồi yên trên ngai vàng cẩm thạch để hưởng của hương hỏa. Chàng là vị thần lấm lem bụi đường, vị thần của những kẻ bên lề xã hội, và là vị thần duy nhất mang trong mình dòng máu của một người tử tù trần gian hòa lẫn với ngọn lửa bất diệt của vị thần của bầu trời. Tôi mãi mê lặng lẽ ngắm nhìn và thầm hỏi:
Tại sao đền thờ Bacchus ở Baalbek lại tráng lệ và xinh đẹp đến thế? Có phải bởi vì câu chuyện về sự ra đời của chàng đã chạm đến phần sâu thẳm nhất trong tâm thức nhân loại, của những người thợ năm xưa khi xây dựng đền.
Câu chuyện bắt đầu tại thành Thebes (Hy Lạp), nơi Zeus – vị vua đa tình của các vị thần – đem lòng yêu say đắm nàng công chúa trần gian Semele.
Khác với những cuộc tình chớp nhoáng khác, Zeus yêu Semele bằng một tình yêu mê muội. Đêm nào chàng cũng rời đỉnh Olympus, biến thành một người phàm trần tuấn tú để ân ái với nàng trong bóng tối. Và kết quả của tình yêu đó là một bào thai đang lớn dần trong bụng nàng công chúa.
Nhưng hạnh phúc của kẻ phàm trần khi được thần linh sủng ái luôn đi kèm với tai ương. Hera – nữ hoàng của các vị thần và là người vợ hay ghen của Zeus – đã phát hiện ra. Bà không đánh ghen ầm ĩ. Sự tàn độc của Hera nằm ở chỗ bà đánh vào lòng nghi hoặc.
Hera biến thành Beroe, bà vú già thân cận của Semele. Bà đến bên cạnh nàng công chúa đang mang thai, thủ thỉ những lời nọc độc:
"Con ơi, người đàn ông đêm nào cũng đến với con, hắn tự xưng là Zeus tối cao. Nhưng ai làm chứng cho điều đó? Nhỡ đâu hắn chỉ là một gã lừa đảo, lợi dụng danh tiếng thần linh để chiếm đoạt thân xác con? Nếu hắn thực sự là Vua của các vị thần, hãy bắt hắn chứng minh. Hãy yêu cầu hắn đến với con trong hình dạng thật sự, uy nghi và rực rỡ như khi hắn ở bên cạnh vợ mình là Hera."
Lời nói ấy đã gieo mầm tai họa. Lòng kiêu hãnh của một công chúa đã lấn át nỗi sợ hãi. Nàng đã bị kết án tử mà không hề hay biết!
Đêm hôm đó, khi Zeus đến, Semele đã bắt chàng thề trên dòng sông Styx (dòng sông âm phủ - lời thề bất khả xâm phạm của thần linh) rằng sẽ đáp ứng một nguyện vọng của nàng. Ngay khi Zeus gật đầu, Semele nói ra điều kinh hoàng: "Chàng hãy hiện nguyên hình là thần Zeus tối cao trước mặt thiếp."
Zeus hoảng sợ. Chàng biết điều đó đồng nghĩa với cái chết. Thần thánh ở dạng nguyên sơ là năng lượng thuần khiết, là sấm sét, là lửa cháy. Phàm nhân sao có thể chịu nổi? Chàng van xin nàng rút lại lời yêu cầu, nhưng Semele một mực từ chối. Vì lời thề sông Styx không thể phá bỏ, Zeus đau đớn hiện nguyên hình.
Trong khoảnh khắc ấy, căn phòng rực sáng. Sấm sét và hào quang chói lòa của Zeus phóng ra. Nàng Semele tội nghiệp, với đôi mắt phàm trần, đã bị thiêu đốt thành tro bụi ngay tức khắc trong vòng tay của người tình.
Nhưng vẫn còn có một phép màu bé nhỏ đã xảy ra giữa đống tro tàn. Khi thân xác Semele tan biến vào hư không, bào thai 6 tháng tuổi của nàng rơi ra, vẫn còn thoi thóp nhưng chưa đủ hình hài để sống sót. Zeus, trong nỗi đau đớn tột cùng vì mất người yêu, đã nhìn thấy đứa con chưa chào đời của mình đang nằm trên mặt đất nóng bỏng.
Không chần chừ, vị vua của các vị thần đã làm một việc chưa từng có trong lịch sử thần thoại: Chàng lấy dao rạch toạc đùi của chính mình, nhét bào thai non nớt ấy vào trong thớ thịt, và khâu lại bằng những sợi chỉ vàng.
Cơ thể bất tử của Zeus trở thành "tử cung" thứ hai nuôi dưỡng đứa bé. Ba tháng sau, khi đã đủ ngày đủ tháng, đứa bé ấy được "sinh ra" một lần nữa từ đùi của Zeus.
Đó là lý do chàng được đặt tên là Dionysus (trong tiếng Hy Lạp cổ, Dio nghĩa là Zeus, Nysos có thể hiểu là con trai). Và danh hiệu "Kẻ sinh ra hai lần" (The Twice-Born) đã gắn liền với chàng từ đó.
* Lần sinh thứ nhất: Từ tử cung của người mẹ phàm trần, kết thúc trong ngọn lửa hủy diệt (tượng trưng cho cái chết của phần "Người").
* Lần sinh thứ hai: Từ cơ thể của người cha thần thánh, bắt đầu trong hào quang bất tử (tượng trưng cho sự trỗi dậy của phần "Thần").
Chính chi tiết "chiếc đùi" này mang một ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: Bacchus là vị thần duy nhất phá vỡ quy luật tự nhiên. Chàng vừa là đàn ông, vừa mang thiên chức nuôi dưỡng của đàn bà. Chàng vừa là người, vừa là thần. Chàng là kẻ đứng giữa hai thế giới, là cầu nối giữa sự sống và cái chết.
Dù đã chào đời, số phận của Bacchus vẫn chưa yên ổn. Sự ghen tuông của Hera vẫn còn đó. Để bảo vệ con, Zeus đã giao Bacchus cho các tiên nữ (Nymph) nuôi dưỡng trong những hang động sâu thẳm trên núi Nysa, che giấu khỏi tầm mắt của Hera.
Tại đây, Bacchus lớn lên không phải trong cung điện, mà giữa thiên nhiên hoang dã. Thầy dạy của chàng là Silenus – một thần rừng già nua, say xỉn nhưng thông thái vô cùng. Chính Silenus đã dạy chàng bí mật của thiên nhiên: cách chiết xuất "máu" của quả nho để tạo thành thứ nước màu đỏ thẫm, có khả năng làm vơi đi nỗi buồn và khơi dậy sự hưng phấn. Đó là Rượu vang.
Nhưng Hera cuối cùng cũng tìm ra chàng. Bà giáng xuống đầu chàng một lời nguyền độc địa: Sự điên loạn.
Bacchus bị mất trí. Chàng bắt đầu chuyến hành trình lang thang vô định khắp thế giới, vừa để trốn chạy, vừa để truyền bá văn hóa rượu vang.
Hành trình của Bacchus là hành trình chinh phạt phương Đông.
Thần thoại kể rằng, Bacchus đã đi từ Hy Lạp, băng qua Tiểu Á (Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), xuống vùng Levant (Lebanon - Syria), vượt qua Lưỡng Hà và tiến thẳng đến Ấn Độ…
Khác với Alexander Đại Đế dùng gươm giáo để chinh phạt, Bacchus chinh phạt thế giới bằng... tiếng cười và men say.
Đoàn quân của chàng không phải là binh lính, mà là một đám rước ồn ào và kỳ dị: Những thần rừng Satyr nửa người nửa dê thổi sáo, những phụ nữ cuồng loạn đánh trống da dê và nhảy múa, những con báo gấm, hổ và sư tử ngoan ngoãn đi theo chân chàng.
Tại Ấn Độ, chàng đã dạy con người ở đó cách trồng nho và tận hưởng cuộc sống. Khi trở về Hy Lạp và La Mã, chàng không đi bộ nữa, mà ngồi trên cỗ xe do những con báo gấm (loài vật của phương Đông) kéo.
Chính vì lẽ đó, Bacchus được xem là vị thần mang "hương vị ngoại lai". Nghi lễ thờ cúng Bacchus luôn ồn ào, hoang dại, đầy tiếng trống và điệu nhảy quay cuồng – khác hẳn với sự trang nghiêm, tĩnh lặng của các vị thần Olympus truyền thống.
Trên tay Bacchus luôn cầm một vật bất ly thân: Cây gậy Thyrsus.
Đó không phải là quyền trượng bằng vàng hay vũ khí sắc bén. Đó là một thân cây thì là khổng lồ rỗng ruột, bên trên có gắn một quả thông, và thân gậy được quấn đầy dây thường xuân và dây nho.
Tại sao lại là gậy Thyrsus?
- Sự hòa bình che giấu sức mạnh: Cây gậy trông có vẻ yếu ớt, vô hại (một thân cây cỏ). Điều này tượng trưng cho triết lý của Bacchus: Không cần dùng bạo lực để cai trị. Sức mạnh của men say, của sự mềm mại (dây leo) đôi khi còn mạnh hơn sắt thép.
- Biểu tượng phồn thực: Hình dáng của cây gậy với quả thông trên đầu mang tính biểu tượng phồn thực rõ rệt, đại diện cho sức sống mãnh liệt của thiên nhiên, khả năng sinh sôi nảy nở.
Bacchus mang cây gậy này đi khắp nơi để thực hiện sứ mệnh của mình. Chàng không giải phóng con người khỏi xiềng xích nô lệ (theo nghĩa đen), mà giải phóng họ khỏi "nhà tù" của chính mình.
Có lẽ, theo chàng thì cuộc sống trần gian đầy rẫy những quy tắc, lo âu, sợ hãi và áp lực xã hội. Người La Mã tin rằng, khi uống rượu vang và hòa mình vào các nghi lễ của Bacchus, linh hồn con người sẽ được tách rời khỏi thể xác tạm thời trong trạng thái ảo giác (Ecstasy). Trong khoảnh khắc đó, người giàu cũng như kẻ nghèo, chủ nô cũng như nô lệ, đàn ông cũng như đàn bà – tất cả đều bình đẳng trước cơn say. Họ được phép điên rồ, được phép khóc cười, được phép sống thật với bản năng nguyên thủy nhất mà ngày thường họ phải giấu kín.
Khi đứng trước đền Bacchus ở Baalbek, tôi như thấy lại hành trình đầy đau đớn của chàng… Vì thế, ngôi đền này được xây dựng ở đây, trên mảnh đất phương Đông này, là hoàn toàn hợp lý. Bởi lẽ, Baalbek nằm trên con đường mà Bacchus đã đi qua trong chuyến hành trình vĩ đại từ Đông sang Tây.
Phải chăng, những người La Mã, dù lý trí và kỷ luật sắt đá đến đâu, cũng hiểu rằng họ cần Bacchus. Họ cần một nơi để trút bỏ gánh nặng của quyền lực. Họ xây cho chàng ngôi đền đẹp nhất, tinh xảo nhất, không phải vì họ sợ chàng trừng phạt, mà vì họ biết ơn chàng.
Bacchus là vị thần duy nhất "hiểu" con người. Chàng sinh ra từ cái chết của mẹ (nỗi đau trần thế) và lớn lên trong cơ thể của cha (quyền năng thần thánh). Chàng biết thế nào là bị thiêu đốt, thế nào là bị xua đuổi, và thế nào là điên loạn. Vì thế, đôi mắt của những bức tượng trong đền Bacchus không nhìn xuống con người bằng sự phán xét. Ánh mắt chàng nhìn chúng ta bằng sự đồng cảm. Như muốn nói rằng: "Ta biết cuộc đời trần thế này mệt mỏi đến nhường nào. Hãy uống đi, hãy nhảy múa đi, và quên hết sự đời, dù chỉ trong một phút giây hay chỉ một đêm."
Trương Trần- Hay Tour
