TIN TỨC
Nếu như khu vườn bên ngoài bảo tàng là một bản nhạc buồn với những nốt trầm của sự lãng quên và đổ nát, thì bước qua cánh cổng để vào bên trong, không gian bỗng chốc vỡ òa trong sự choáng ngợp của một thời vàng son rực rỡ.
Tôi đã đứng lặng người ngay tại sảnh chính, sừng sững trước mắt tôi là một tuyệt phẩm của kiến trúc, một kiệt tác mà sự tồn tại của nó ở đây, ngay trong lòng thủ đô này, là một điều phi lý đến mức thần kỳ.
Đó là mặt tiền của Qasr al-Hayr al-Gharbi.
CÁNH CỔNG THỜI GIAN: TỪ SA MẠC VỀ PHỐ THỊ
Hãy tưởng tượng bạn đang chơi một bộ Lego khổng lồ. Nhưng thay vì những mảnh nhựa vô tri, bạn có hàng vạn viên đá sa thạch, hàng ngàn mảng vữa chạm trổ nặng hàng tấn. Và nhiệm vụ của bạn là di dời nguyên một tòa lâu đài từ giữa sa mạc hoang vu về thành phố, lắp ghép lại không sai một li. Đó chính xác là những gì người ta đã làm với Qasr al-Hayr al-Gharbi.
Vốn dĩ, tòa lâu đài này nằm cô độc giữa sa mạc Syria, cách Damascus gần 100km về phía Đông Bắc. Nó được xây dựng vào năm 727 sau Công nguyên, dưới thời Caliph Hisham ibn Abd al-Malik của triều đại Umayyad hùng mạnh. Đây từng là nơi nghỉ dưỡng, săn bắn xa hoa của các vị vua Hồi giáo sơ khai. Nhưng rồi thời cuộc đổi thay, lâu đài bị bỏ hoang, chìm dần vào cát bụi suốt hơn một thiên niên kỷ.
Mãi đến những năm 1930, nhận thấy nguy cơ biến mất vĩnh viễn của di tích này, các nhà bảo tồn đã thực hiện một quyết định táo bạo. Bóc tách toàn bộ mặt tiền của lâu đài và mang về Damascus làm cửa chính cho Bảo tàng Quốc gia.
Đứng dưới chân cổng vòm khổng lồ kẹp giữa hai tháp canh hình bán nguyệt, tôi thấy mình thật nhỏ bé. Nhưng điều khiến tôi mê mẩn không phải là kích thước, mà là lớp áo choàng lộng lẫy phủ lên nó.
Khác với kiến trúc La Mã thường phô diễn vẻ đẹp của đá khối lạnh lùng, người Umayyad đã tạo ra một cuộc chơi của ánh sáng và bóng tối trên chất liệu vữa (stucco). Toàn bộ bề mặt cổng là một tấm thảm ren khổng lồ được dệt bằng tay. Những họa tiết hình học (geometric) đan cài vào nhau như mê cung, xen lẫn là những dây leo thực vật uốn lượn mềm mại, và thấp thoáng đâu đó là những bông hoa hồng sa mạc nở rộ.
Đó là sự giao thoa tuyệt đỉnh. Bạn sẽ thấy cái chắc chắn, kỷ luật của kiến trúc Byzantine, nhưng lại thấy cái bay bổng, trừu tượng của nghệ thuật Hồi giáo sơ khai. Một cánh cổng không chỉ để đi qua, mà để người ta phải ngước nhìn và thán phục quyền uy của đế chế.
Nhưng, cánh cổng ấy chỉ là lời chào đầu. Điều bí ẩn thực sự nằm sâu bên trong, nơi những "người chết" đang chờ đợi để bắt đầu bữa tiệc của họ.
HẦM MỘ YARHAI: THÀNH PHỐ CỦA NHỮNG NGƯỜI BẤT TỬ
Tôi bước vào phòng trưng bày tái hiện Hầm mộ Yarhai (Hypogeum of Yarhai) – một báu vật được mang về từ thung lũng mộ cổ Palmyra. Trước mắt tôi là một căn phòng hẹp, ba mặt tường ken đặc những bức tượng người. Họ được xếp tầng tầng lớp lớp trong các hộc đá vuông vức, kéo dài từ sàn lên tận trần nhà. Hàng chục, hàng trăm con người chen chúc nhau trong một không gian chật hẹp.
Người Palmyra cổ đại (thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên) gọi lăng mộ là "Ngôi nhà vĩnh cửu" (House of Eternity). Họ không chôn cất người chết dưới đất lạnh lẽo rồi lấp đi. Họ đặt thi thể vào các hộc tường (loculi), rồi bịt kín miệng hộc bằng một tấm bia điêu khắc chân dung của chính người nằm trong đó.
Và đây là lúc bạn sẽ thấy một cú sốc về thị giác.
ÁNH MẮT XUYÊN THẤU TÂM CAN
Hãy nhìn vào những bức hình tôi chụp cận cảnh những người đàn ông Palmyra. Bạn có thấy điều gì lạ không?
Tất cả bọn họ, không sót một ai, đều đang nhìn chằm chằm vào bạn.
Trong nghệ thuật Hy Lạp hay La Mã cổ điển, các bức tượng thường nhìn xa xăm, nhìn nghiêng, hoặc cúi đầu suy tư. Nhưng ở Palmyra, quy tắc bất di bất dịch là "Frontality" (Tính trực diện). Dù cơ thể họ có thể xoay nhẹ, đôi tay có thể làm việc khác, nhưng khuôn mặt và đôi mắt luôn quay thẳng về phía trước.
Đôi mắt của họ được tạc to hơn bình thường. Hốc mắt sâu, mí mắt dày, và đặc biệt là con ngươi (đồng tử) được khắc lõm hẳn vào đá, tạo nên một cái nhìn vô cùng sắc sảo và có thần. Đó là cái nhìn của sự giao tiếp. Người Palmyra tin rằng, đôi mắt là cửa sổ để linh hồn người chết kết nối với người sống.
Đứng trước bức tường ấy, tôi không cảm thấy mình đang ngắm nhìn những tác phẩm nghệ thuật. Tôi cảm thấy mình đang bị quan sát. Những ánh mắt ấy như muốn nói: "Này người khách lạ từ tương lai, hãy nhìn tôi đi. Tôi đã từng sống, từng hít thở, từng yêu thương và cũng có những khi cảm thấy chơi vơi như anh bây giờ."
VẺ ĐẸP NAM TÍNH CỦA NHỮNG THƯƠNG NHÂN SA MẠC
Nhìn kỹ hơn vào các bức tượng nam giới, tôi thấy sự pha trộn văn hóa thú vị của một thành phố ngã tư đường buôn bán.
Họ ăn mặc như người La Mã với áo dài (chiton) và áo choàng (himation) vắt qua vai. Nhưng mái tóc và bộ râu của họ lại mang đậm nét phương Đông. Tóc thường được uốn thành những lọn xoăn dày, xếp lớp cầu kỳ, râu tỉa gọn gàng ôm lấy khuôn hàm vuông vức.
Trên tay những người đàn ông này thường cầm một cuộn giấy (biểu tượng của tri thức hoặc các hợp đồng thương mại) hoặc một chiếc ly (biểu tượng của nghi lễ hiến tế). Bàn tay họ được tạc rất đẹp, ngón tay thon dài, móng tay được chăm chút kỹ lưỡng. Đây không phải là tay của những người lao động chân tay, mà là tay của những thương nhân giàu có, những quý tộc từng nắm giữ huyết mạch của Con đường Tơ lụa.
PHỤ NỮ PALMYRA: TUYỆT TÁC CỦA TRANG SỨC VÀ SỰ ĐOAN TRANG
Nhưng nếu đàn ông Palmyra đại diện cho quyền lực và tri thức, thì phụ nữ Palmyra chính là hiện thân của sự thịnh vượng và vẻ đẹp vĩnh cửu.
Tôi đã đứng đó ngắm nhìn bức tượng một người phụ nữ quý tộc của Palmyra. Bà không đẹp theo kiểu "mình hạc xương mai", mà mang vẻ đẹp đầy đặn, phúc hậu của một người mẹ, người vợ quyền uy. Và điều khiến tôi choáng ngợp nhất chính là những họa tiết trang sức trên bức tượng người phụ nữ Palmyra.
Hãy nhìn lên trán bà: một chiếc vương miện nhỏ, tựa như băng đô đính đá quý giữ cho tấm khăn voan trùm đầu không bị rơi.
Hãy nhìn xuống cổ: Không chỉ một, mà là nhiều lớp vòng cổ. Lớp trên cùng thường là vòng kiềng ôm sát, lớp dưới là chuỗi hạt dài rủ xuống ngực. Những hạt ngọc trai từ vịnh Ba Tư, những viên đá quý từ Ấn Độ... tất cả hội tụ về đây qua những chuyến lạc đà xuyên sa mạc.
Trên vai trái, nơi vạt áo choàng vắt qua, luôn có một chiếc trâm cài lớn được chạm trổ tinh vi để cố định nếp vải. Cổ tay đeo vòng rắn, ngón tay đeo nhẫn. Các nghệ nhân xưa tài hoa đến mức, dù chỉ tạc trên đá vôi thô ráp, tôi vẫn cảm nhận được độ nặng của vàng, độ bóng của ngọc.
Và đặc biệt nhất là cử chỉ tay.
Người phụ nữ trong tượng nhẹ nhàng đưa tay trái lên, nắm hờ lấy vạt khăn voan bên má. Đây là cử chỉ của sự đoan trang kinh điển trong nghệ thuật cổ đại. Nó biểu thị cho đức hạnh, sự e ấp và phẩm giá của một người phụ nữ đã có gia đình. Tay phải bà đặt nhẹ lên ngực hoặc cầm một con thoi se sợi, tượng trưng cho vai trò tề gia nội trợ.
Họ không chỉ là những bức tượng. Họ là những con người đang sống trong một khoảnh khắc vĩnh cửu. Nếp áo của họ vẫn như đang bay, ngực họ như vẫn phập phồng thở, và trang sức vẫn như đang rung rinh theo từng cử động.
LỜI THÌ THẦM TỪ QUÁ KHỨ
Rời khỏi hầm mộ Yarhai, bỏ lại sau lưng những đôi mắt đá đang nhìn theo, lòng tôi nặng trĩu những suy tư.
Người Syria xưa đã tìm ra cách để đánh bại cái chết. Họ không xây những kim tự tháp khổng lồ để thách thức trời xanh. Họ chọn cách khắc ghi khuôn mặt mình vào đá, với đôi mắt mở to, để ngàn năm sau, những kẻ hậu thế như chúng tôi khi bước vào đây, buộc phải giao tiếp với họ.
Trong cái khoảnh khắc bốn mắt nhìn nhau ấy – mắt thịt của tôi và mắt đá của họ – khoảng cách 2000 năm bỗng chốc tan biến. Tôi nhận ra rằng, dù là thương nhân Palmyra thời La Mã hay khách du lịch thời hiện đại, có lẽ chúng ta đều có chung một khát vọng: Khát vọng được tồn tại, và được kể lại câu chuyện của đời mình.
Bảo tàng Quốc gia Damascus, với cánh cổng sa mạc và hầm mộ vĩnh hằng, không chỉ là nơi lưu giữ cổ vật. Nó là nơi lưu giữ những "căn cước công dân" của nhân loại, để nhắc nhở chúng ta về những gì rực rỡ nhất mà con người từng tạo ra, trước khi bom đạn và lòng tham có thể xóa sổ tất cả.
Truong Tran - Hay Tour
(Ký ức về một chuyến đi không thể nào quên)
